Sau cột mốc 32 tỷ USD, thương mại điện tử Việt Nam bắt đầu "chuyển số"

Nếu bạn có làm ăn ở Việt Nam vài năm gần đây, hẳn sẽ có chung cảm giác: thông báo Shopee, Lazada trên điện thoại ngày một nhiều, xe giao hàng chạy đầy đường, đến cả chủ tiệm tạp hóa đầu ngõ cũng nhận đơn qua Zalo.

Các con số chứng minh cho sự sôi động đó. Năm 2024, tổng giá trị giao dịch thương mại điện tử Việt Nam đạt 32 tỷ USD, tăng 27% so với năm trước; trong đó bán lẻ trực tuyến đạt 22,5 tỷ USD, chiếm 12% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng — hai năm trước tỷ lệ này mới chỉ là 10%.

Trực quan nhất là chuyện chuyển phát. Trong năm này, hệ thống bưu chính Việt Nam xử lý 3,2 tỷ bưu kiện, riêng kiện hàng thương mại điện tử đã là 2,4 tỷ, tăng 30% chỉ trong một năm. Đứng sau là tốc độ tăng GDP 7% và quy mô nền kinh tế 476 tỷ USD.

Nhưng chạy nhanh không có nghĩa là chạy vững. Dưới đây sẽ kể rõ ngọn ngành của thương mại điện tử Việt Nam những năm qua, đặc biệt là năm 2025 — "năm bản lề về chính sách". Với doanh nghiệp Trung Quốc muốn vào Việt Nam, hay đã có mặt ở Việt Nam, những thay đổi này là rất thực tế.

Từ 0 lên 32 tỷ USD, thương mại điện tử Việt Nam đi qua bốn bước

Bước thứ nhất là đặt nền móng (1998–2005). Những năm đó Việt Nam tập trung trải hạ tầng mạng và dựng khung pháp lý, Luật Giao dịch điện tử, Luật Công nghệ thông tin lần lượt ra đời, "cấp giấy khai sinh" cho giao dịch trực tuyến. Tỷ lệ phổ cập Internet tăng từ dưới 1% lên 5%.

Bước thứ hai là tạo thói quen (2006–2015). Người tiêu dùng bắt đầu quen mua sắm trực tuyến, doanh nghiệp bắt đầu lập website. Đến năm 2015, số người mua hàng online ở Việt Nam vượt 20 triệu, lượng đăng ký tên miền ".vn" tăng vọt từ 50 nghìn lên 500 nghìn — ai cũng nghiêm túc đưa việc kinh doanh lên mạng.

Bước thứ ba chính là giai đoạn tăng trưởng nóng (2016–2024). Quy mô tăng theo cấp số nhân, vấn đề cũng theo đó lộ ra: nhựa chiếm hơn 60% trong bao bì, phát thải carbon từ khâu vận chuyển không ai quản; riêng Hà Nội và TP.HCM đã chiếm hơn 60% tổng giá trị giao dịch cả nước, trong khi các tỉnh vùng sâu vùng xa có tỷ lệ thâm nhập chưa tới 10%.

Bước thứ tư, kể từ khi các chính sách năm 2025 đi vào thực thi, thương mại điện tử Việt Nam chính thức bước sang giai đoạn mới "lấy chất lượng, lấy bền vững". Ba từ khóa: xanh, xuyên biên giới, và quy chuẩn.

2025: một cú "đạp phanh" đến muộn

Nếu nói trước đó là nhấn ga, thì năm 2025 Việt Nam đạp phanh một cách tập trung — không phải để dừng lại, mà để chỉnh lại tay lái. Thay đổi chủ yếu nằm ở ba mảng.

Thuế, từ nới lỏng sang quy chuẩn. Trước đây các kiện hàng nhập khẩu giá trị dưới 1 triệu đồng (khoảng 43 USD) được miễn thuế, để lại nhiều dư địa cho "thông quan xám". Từ năm 2025, phần miễn thuế VAT này bị bãi bỏ, mọi hàng nhập khẩu chịu thuế thống nhất 10%; dự thảo còn đặt hạn mức miễn thuế hằng năm cho cá nhân là 96 triệu đồng (khoảng 4.100 USD), vượt mức thì phải nộp đủ thuế nhập khẩu. Với người bán mỹ phẩm, đồ điện tử dựa vào nhập khẩu nhỏ lẻ xuyên biên giới, giá đến tay người dùng có thể tăng 10%–20%.

Sàn, từ "buông tay" sang "gánh trách nhiệm". Từ ngày 1/4/2025, các sàn thương mại điện tử phải khấu trừ và nộp thay thuế giá trị gia tăng cùng thuế thu nhập cá nhân cho người bán cá nhân trên sàn. Một nhát cắt này giúp đơn giản hóa rất nhiều việc kê khai thuế của hàng chục vạn hộ kinh doanh, dự kiến đưa tỷ lệ thu thuế thương mại điện tử từ 20% lên hơn 60%. Cùng lúc, doanh nghiệp logistics mỗi quý cũng phải báo cáo thông tin đơn hàng cho cơ quan thuế — vòng khép kín dữ liệu "sàn — logistics — thuế" coi như đã hoàn chỉnh.

Xanh, lần đầu được đưa vào quy hoạch quốc gia. Mục tiêu giai đoạn 2026–2030 rất cụ thể: tỷ lệ bao bì nhựa trong thương mại điện tử giảm xuống dưới 45%, bao bì tái chế đạt 50%, năng lượng sạch trong logistics đạt 40%. Hướng đi đã có, cái khó là hiện Việt Nam còn chưa xây được dữ liệu cơ bản về rác thải bao bì hay phát thải carbon trong logistics, nên phải "học bù" trước.

Doanh nghiệp đang làm gì, và mắc kẹt ở đâu

Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) khảo sát 5.000 doanh nghiệp cả nước, bức chân dung khá thực: 46% doanh nghiệp có website, nhưng chỉ 30% thực sự chạy được quy trình mua hàng trực tuyến trọn vẹn; 52% dùng Facebook, Zalo làm thương mại điện tử trên mạng xã hội, nhưng hơn 60% doanh nghiệp có ngân sách quảng cáo cả năm chưa tới 10 triệu đồng (khoảng 430 USD) — sôi động thì có sôi động, nhưng đầu tư còn rất nông.

Mảng xuyên biên giới tiềm năng lớn nhất mà cũng nhiều rào cản nhất. Doanh nghiệp thực sự làm xuất khẩu trực tuyến chỉ có 12%, chủ yếu bán sang Trung Quốc (39%), Hàn Quốc (24%), Nhật Bản (22%). Ba nút thắt rất rõ: thiếu nhân lực vận hành xuyên biên giới và ngoại ngữ (44%), không rành quy định và thuế quan của nước đến (38%), chi phí logistics xuyên biên giới cao (35%, có thể chiếm hai đến ba phần mười chi phí xuất khẩu).

Chênh lệch vùng miền càng nhìn thấy rõ. Trong Chỉ số Thương mại điện tử (EBI) 2025, Hà Nội 74,7 điểm, TP.HCM 73,5 điểm dẫn đầu, hạng ba là Đà Nẵng chỉ 28,1 điểm — tụt dốc hẳn; trung bình cả nước chỉ 9,3 điểm, đứng chót là Điện Biên 1,6 điểm, kém Hà Nội tới 73 điểm.

Gió thổi về đâu

Nhìn về phía trước, ba điều gần như đã chắc chắn.

Kinh tế nền tảng sẽ ngày càng nặng ký. Shopee, Lazada hiện thu hoa hồng 6,5%–15%, khi dịch vụ nâng cấp, tương lai có thể lên 10%–20%; đồng thời chính sách bắt đầu yêu cầu sàn "gánh trách nhiệm" về chất lượng hàng hóa và sở hữu trí tuệ, sàn đang chuyển từ "cửa ngõ lưu lượng" sang "nhà cung cấp dịch vụ hệ sinh thái".

Xanh sẽ từ khẩu hiệu biến thành một khoản chi phí. Bưu điện Việt Nam (VNPost) đã thí điểm bao bì phân hủy được, Shopee tung chương trình "Gói hàng xanh", dự thảo còn dự kiến giảm 1% VAT cho doanh nghiệp dùng bao bì thân thiện môi trường.

Xuyên biên giới sẽ được chính sách thúc đẩy. Việt Nam dự định lập nền tảng dịch vụ thương mại điện tử xuyên biên giới một cửa, kết nối hải quan, logistics, thanh toán, đồng thời trợ cấp một nửa chi phí đào tạo xuyên biên giới cho doanh nghiệp vừa và nhỏ (tối đa 50 triệu đồng/năm). Đã có người hưởng lợi: doanh nghiệp nội thất Nghĩa Bình nhờ Amazon, năm 2024 xuất khẩu trực tuyến đạt 5 triệu USD, tăng 40%; thương hiệu cà phê Trung Nguyên mượn Shopee quốc tế vào Đông Nam Á, doanh số tháng vượt 1 triệu USD.

Điều này có ý nghĩa gì với doanh nghiệp Trung Quốc

Ghép lại tất cả, kết luận thực ra khá rõ: "thời kỳ tăng trưởng hoang dã" của thương mại điện tử Việt Nam đang kết thúc, "thời kỳ hưởng lợi từ quy chuẩn" đang mở ra. Ngưỡng cửa cao lên — thuế phải nộp đúng, sàn phải chịu trách nhiệm, xanh phải đạt chuẩn; nhưng tính chắc chắn cũng mạnh lên, với người làm ăn dài hạn nghiêm túc thì đó lại là điều tốt.

Có điều, quy trình đăng ký, tuân thủ thuế, pháp lý xuyên biên giới ở Việt Nam, với doanh nghiệp nước ngoài chưa bao giờ đơn giản như "hiểu được luật chơi". Điều Hưng Phát làm chính là san phẳng đoạn đường này: từ đăng ký doanh nghiệp có vốn nước ngoài (ERC/IRC), giấy phép ngành nghề đặc thù, đến tuân thủ tài chính — thuế, giấy phép lao động và thị thực cho người nước ngoài, rồi kết nối kênh và chuỗi cung ứng xuyên biên giới.

Cơ hội đúng là đang có, nhưng đứng vững được hay không, nhiều khi chỉ thiếu một người đồng hành hiểu bản địa và làm được việc.